HỒI ỨC
MÂY TRẮNG XỨ ÐOÀI         

* Xuân Vũ  TRẦN ÐÌNH NGỌC

 

        LTS: Mỗi dân tộc có một nền văn hóa riêng vẽ nên cái nét đặc thù của dân tộc đó.
Viễn Xứ hoan nghênh tất cả những nỗ lực của các tác giả hướng về những nét đặc thù,
đặc trưng của văn hóa tộc Việt. Thiên hồi kí mà Nhà Văn Xuân Vũ Trần Ðình Ngọc
cống hiến bạn đọc sau đây sẽ nói lên những nét đặc trưng đó, dù trong bối cảnh xã hội
hay tôn giáo,  những nét đặc trưng mà mọi người Việt muốn duy trì trong cách sống lấy
nhân, nghĩa, lễ, trí, tín của cha ông làm nền tảng. Mời bạn đọc vào chuyện cùng tác giả.
Trân trọng.

                                                                           (1)

 Tôi đã định viết những dòng hồi ức này từ lâu, nhưng rồi quá bận, nay mới lại có chút thì giờ nghĩ đến nó.

Mọi chuyện tôi sắp viết đây đã trôi vào quá khứ  hơn nửa thế kỉ, nay viết ra cống hiến bạn đọc không ngoài mục đích để chúng ta nhớ lại quãng đời niên thiếu khi xưa mà tôi chắc có nhiều vị phần nào giống tôi bởi cái mẫu số chung của Bắc Việt là nông nghiệp, đa số nghèo, tay làm hàm nhai, nhiều khi không đủ để nuôi con.

       Tôi không sinh ra đời dưới một ngôi sao xấu như nhà văn Vũ trọng Phụng, thèm cả miếng cơm vào lúc cuối cuộc đời vì “được ăn cơm thì sung sướng lắm.” Không phải dân giầu có mà chỉ đủ ăn, mát mặt, thầy mẹ tôi tận tụy suốt đời lo cho con cái mà tôi là con út trong mười một người con.

       Trước khi vào chuyện, tôi cũng xin trình bày là những từ ngữ dùng trong thiên hồi kí này cũng như nhiều phong tục tập quán được trình bày là xuất phát ở thời điểm đó ở quê tôi, cũng như nhiều miền quê khác ở Bắc Việt. Có những từ, những phong tục tập quán  ngày nay không nói nữa, không thấy nữa hoặc nói cách khác, nhưng vì trung thành với những sự việc đã xẩy ra, tôi mô tả đúng lại như thế, dù nghe có vẻ quê kệch, thô sơ.

 Trái đất chúng ta đang ở đã có 4 tỉ rưỡi năm - theo các nhà khoa học địa chất - dĩ nhiên trong mấy tỉ năm đầu, con người ăn hang ở lỗ, ăn sống nuốt tươi, lúc đầu chưa biết lấy lá mà che thân mình. Rồi dần dần, hàng tỉ năm qua đi, con người mới biết dùng lửa thui súc vật làm thức ăn; cũng có thể sự hiểu biết ấy nảy sinh từ một đám cháy rừng, hươu nai chạy không kịp bị thui sống và tiền nhân chúng ta, vì quá đói, ăn thử thấy ngon hơn thú tươi. Lửa bắt đầu được dùng từ đó.

       Và một điểm khác, hồi ức là hồi ức của người viết, tất nhiên tụ điểm sẽ từ người viết đi ra, người viết không làm sao khác được mặc dù chẳng muốn nói đến “cái tôi”. Những biến cố hay sự việc xẩy ra cũng được trung thành nhắc lại, cái chứng kiến đã đành, cái không chứng kiến mà chỉ được nghe từ các cụ già - người ruột thịt và người dưng - nhưng tác giả sẽ hết sức lột tả đúng được những gì đã nghe kể, dù điều ấy hay dở, tốt xấu  thế nào và cho ai.

Trở lại với việc dùng lửa, chỉ một việc mà ngày nay ta tưởng là cỏn con, nhưng tiền nhân chúng ta đã phải đi từ kinh nghiệm này tới kinh nghiệm khác, “thử làm” này đến “thử làm” khác, kéo ra cả tỉ năm mới biết được công dụng của lửa.

       Bởi thế những phong tục tập quán ông cha ta dùng, những tiếng nói địa phưuơng đã có mặt trên đất nước ta hàng nghìn năm trước, nay đưọc sửa đổi cho văn vẻ hơn, quí cách hơn, lễ nghi hơn cũng là những điều bình thường như bất cứ điều nào trong trình tự tiến hóa của nhân loại.  

Ra đời từ cái nôi là những lũy tre xanh bao bọc  một ngôi làng nhỏ bên bờ con sông Ninh Cơ - một nhánh của sông Hồng - thuộc về một địa danh có tên là phủ Xuân Trường, tổng Trà lũ, làng Trà đoài, tôi được thầy tôi cho biết là ông bà, tổ tiên tôi đã đến lập nghiệp ở nơi đây từ cả trăm năm trước.

Cuốn gia phả thầy tôi để lại đã cháy theo những ngôi nhà trong chiến tranh từ 1945, đã cháy theo những hi vọng mong manh của tôi là được sống một cuộc sống an bình từ thuở mới vào đời. Giả sử cuốn gia phả còn, may ra tôi có một ít khái niệm mơ hồ về ông bà nội tôi vì các cụ đã sinh sống trong ngôi nhà và mảnh đất tôi được sinh ra. Nhưng bên trên ông bà nội, tôi thật chẳng có ý niệm gì, giả sử trong gia phả có để tên, như cụ cố Trần văn A, cụ cố Trần văn B v.v...tôi cũng chỉ đọc như ta đọc tiểu thuyết mà thôi.

Từ rất lâu đời, từ thời các triều vua chúa khi xưa, nơi này thuộc về địa hạt tỉnh Nam định (trước kia còn gọi là Sơn Nam trấn) cho đến khoảng năm 1950, khi hai khu tự trị Bùi Chu và Phát Diệm được thành lập, một số phủ huyện được tách ra khỏi tỉnh Nam định để thành lập tỉnh Bùi Chu, tòa tỉnh đặt ngay trong khuôn viên tòa Giám mục Bùi chu mà vị Giám mục coi sóc địa phận là Giám mục Phạm ngọc Chi.

       Tôi lại xin mở một dấu ngoặc ở đây là nhớ đưọc đến đâu, viết đến đó, tôi chẳng có tư liệu gì ngoài bộ óc đã phai mờ theo năm tháng bởi những cuồng lũ của cuộc đời. Bởi thế, nếu những khía cạnh có tính cách lịch sử quan trọng cần phải thật đúng mà tôi đã trưng ra sai hoặc thiếu sót, xin quí bạn đọc vui lòng bổ chính, tôi vô cùng thâm tạ.

       Tất nhiên có cái quên cái nhớ nhưng tựu trung, tôi muốn đưa ra được những hình ảnh trung thực thời thơ ấu nơi quê hương.

       Từ ngày qua Hoa kỳ năm 1975, tôi chưa về lại thăm quê hương nói chung, nơi đó có Sàigòn thân thương, tôi đã sinh sống và lập nghiệp 21 năm, từ cuộc di cư vĩ đại của gần hai triệu người Bắc Việt sau Hiệp định Genève 20-7-1954. Tôi cũng chưa về thăm ngôi làng nhỏ bé cạnh bờ đê sông Ninh Cơ, nơi còn hai nấm mộ của thầy mẹ tôi mà nghe người làng và các chị, các cháu tôi tả trong thư thì cảnh làng và tất cả xung quanh đã thay đổi rất nhiều.

Dù vậy, khung cảnh miền quê tôi sắp tả đây là khung cảnh bất biến trong óc tôi, từ ngôi nhà thờ, tháp chuông, con đường kiệu xung quanh, cái hồ lớn để rửa chân trước khi vào nhà thờ những ngày mưa gió cho đến những cây cộ đèn cao nghệu được dựng lên mỗi khi có lễ lớn hoặc rước xách.

 Ngay cạnh nhà thờ là thổ đất lớn của nhà xứ, ông bà, thầy mẹ tôi cùng hầu hết giáo dân trong giáo xứ thời đó đã góp công, góp của xây một ngôi nhà lớn năm gian gỗ lim, lợp ngói, tường gạch dùng làm nhà cha xứ và một dẫy nhà phụ nằm kế nhau: nhà cho các thầy giáo, kho thóc gạo, nông phẩm, nhà để xay, giã gạo, phòng cho người giúp việc, bếp núc và sau chót là chuồng lợn, chuồng gà.

Lịch sử dựng một ngôi thánh đường khang trang trên một khu đất rộng vài mẫu là cả một cố gắng vượt mức của một giáo xứ chỉ hon trăm gia đình từ lúc khởi đầu.

Tôi không có hân hạnh sống trong thời gian đó nhưng chỉ nghe những gì thầy mẹ tôi kể lại những khi rỗi rảnh. Từng cây cột lim, từng cái kèo, cái xà, cái mè, cái rui, từng viên gạch, từng viên ngói đã thấm mồ hôi, có khi cả máu tay chân khi bị tai nạn đang lúc làm việc của nhiều người trước khi chúng được an vị trên kiến trúc.

Tôi sẽ tả lại việc xây dựng nhà thờ Bắc Tỉnh, giáo xứ chúng tôi, ở một chương sau.

Khu đất của nhà xứ khá rộng. Phía trước mặt ngôi nhà chính là một cái ao cỡ trung, phía sau bếp là một cái ao nữa rất lớn để nuôi cá, nhờ những trận mưa rào, nước đầy ắp suốt năm. Cái ao này cũng là chỗ để rửa ráy, giặt giũ, rửa chén bát.

Ðó là những gì sơ lược về ngôi nhà thờ và nhà xứ, nơi những gia đình giáo dân trong xứ đạo sinh hoạt gần như hằng ngày, nhất là với những đứa trẻ như tôi chưa phải lo việc mưu sinh.

 Bên cạnh những sinh hoạt tôn giáo như đi đọc kinh, dâng lễ, học giáo lí v.v..., còn có một chuỗi sinh hoạt không liên quan đến nhà thờ: thí dụ đi học chữ, đi chợ, đi câu, đi chơi, đi bơi, tất nhiên phải nói đến những trung tâm điểm thu hút con người đến những nơi đó.

 Ðây là những ngôi chợ trong tổng, chợ Trung, ở làng Trà Trung; chợ Bắc ở làng Trà Bắc, chợ Cầu ở kế giáo xứ Phú Nhai và gần nhà tôi, khoảng 1 cây số, có chợ Ðông nhưng từ lâu, người ta không họp ở chợ Ðông nữa. Cũng cần thêm không phải mở chợ ỏ đâu cũng có người tứ xứ đến họp. Nhiều ngôi chợ “cưới” nhiều lần nhưng chỉ được ít lâu là thưa dần vì ngôi chợ đặt ở một nơi không thuận tiện cho việc đi lại, buôn bán. Khi cưới chợ, giới chức trong làng phải thông báo ngày và mời mọi người đến họp chợ. Những gian lều đã được dựng lên, khu nào ra khu ấy như khu ngũ cốc, khu gà vịt, khu trâu bò, khu nồi niêu, khu hàng thịt, khu tôm cá v.v...Những bạn hàng đến bày hàng ra bán hôm cưới chợ sẽ được ban tổ chức đưa thức ăn đến biếu như xôi gấc hay xôi đậu xanh, giò chả hoặc thịt lợn luộc để ăn với xôi hoặc vài thứ bánh tẻ, bánh nếp v.v...

 Ðây là những con đường tráng xi măng đi từ làng nọ sang làng kia và nhất là ngôi trường tiểu học Pháp - Việt, nơi chốn tôi nhớ nhất, thương mến nhất đã giáo hóa, mở mang trí óc tôi, trong đó có những ông thầy nghiêm nghị, những bạn học dễ mến, những thú vui thuở học sinh nghịch ngợm, leo trèo... Thật ra, dăm bảy năm tiểu học trường làng chẳng cho tôi cái vốn hiểu biết khá nhưng nhờ đó, từ khi vào Nam năm 1954, lại trở lại đèn sách từ cuối năm 1956 với những lớp đêm, dù đã lập gia đình, tôi cũng đã bước được những bước khá quan trọng trong việc mở mang trí tuệ và kiếm cho mình một cái nghề ưa thích: nghề gõ đầu trẻ. 

        Những người cùng trà cùng lứa với tôi, cũng có những người trẻ hơn tôi, cả trai cả gái, tới nay hầu như đã qua đời gần hết.

 Một cô bạn học cùng lớp những năm tiểu học, cô Ngô thị Kim Th., cách đây vài năm (2003) còn đang sống ở Hà nội. Người chồng cô là thi sĩ đối kháng Phùng C. đã qua đời cách đây mấy năm. Ðọc báo, tôi biết thi phẩm của ông có được gửi ra hải ngoại in ấn, nhưng tôi không được đọc.

Gọi là cô như hồi 9, 10 tuổi còn đi học với nhau chứ bây giờ cô cũng đã trên cái tuổi cổ lai hi rồi, giá có gặp lại, chắc không nhìn ra. Nhưng hồi còn mài đũng quần ở ngôi trường làng Trà Bắc, chúng tôi đâu có gọi nhau bằng cô, bằng cậu mà chỉ gọi bằng tên. Sở dĩ quen thân với nhau vì trong lớp chỉ có hơn hai chục mạng, cô ngồi ngay bàn đầu, cạnh lối đi giữa, còn tôi bàn thứ hai, ngay sau lưng cô.

       Ðến bây giờ tôi cũng chẳng hiểu vì sao suốt mấy năm tiểu học trường làng đó, lớp  nào năm nào tôi cũng được các thầy đặt làm trưởng lớp.

       Trưởng lớp hơi nhiều việc một tí có nghĩa là trưởng lớp phải giữ sổ điểm, ghi điểm, cộng điểm cuối tháng trình thầy và mỗi buổi sáng, sau khi chào cờ vào lớp, phải điểm danh. Anh, chị nào có mặt thì tôi có nhiệm vụ để chữ P (present) vào ô ngày đó; không có mặt thì để chữ A (absent). Cuối tháng absent nhiều quá bị đuổi. Cuối năm cộng sổ lại không đủ điểm lên lớp: ở lại thêm một năm, tiếng Pháp gọi là “double” Có những anh tối tăm quá, double cả vài lần, rồi phải bỏ học..

       Thực ra phải điểm cao, nhất hoặc nhì hoài mới được làm trưởng lớp. Thầy mẹ tôi giao tôi cho anh rể và anh trai tôi, hơn tôi cả 12-20 tuổi và đã học khá, kèm cho tôi nên tôi học cũng không tệ.

       Vì ngày nào cũng điểm danh, suốt một năm ròng và chỉ có khoảng hơn 20 tên đó, tôi nhắm mắt cũng gọi trúng từ đầu đến cuối. Ðứng đầu là bốn cô gái mà tới giờ này tôi còn nhớ tên: Ngô thị Kim Th., Trần thị N., Mai thị D. Bùi thị V. Con trai hơn 20 đứa nên giờ này tôi chỉ còn nhớ lõm bõm. Sống đến giờ này, hiện tại  cũng còn được vài anh tại quận Cam, Cali đều đã là những ông nội, ông ngoại con đàn, cháu đống.

       Trẻ em đến tuổi đi học trong mấy tổng lân cận thì cả ngàn nhưng tại sao lại chỉ có khoảng hơn trăm được đến trường?

       Như tôi đã nói ở trên, tự cái nghèo mà ra. “Cái khó nó bó cái khôn”; hơn 80% dân Bắc Việt phải rất tần tiện mới đủ ăn, ấy là mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Có nhiều gia đình phải ăn độn ngô, khoai, sắn quanh năm; lúc gạo nhiều thì ba phần gạo một phần khoai, sắn; lúc ít gạo, ba phần ngô, khoai sắn mới có một phần cơm. Thức ăn quanh năm là rau, dưa trồng ở vườn của mỗi nhà hoặc bờ ao, bờ sông những nơi có thể. Nhà nào có ao thì mua cá giống thả, như cá mè, cá chép, cuối năm đánh lên ăn Tết. Những con sông tuy nhỏ nhưng lúc đó cá, tôm, tép cũng sẵn; dùng giậm, vó, nơm hay đặt lờ ban đêm cũng kiếm được cá cho gia đình ăn nhưng toàn là cá, tôm, tép nhỏ chưa đủ cỡ phát triển. Chính vì mạnh ai nấy bắt mà sau này, từ sau 1975, tại những con sông và ao hồ này, tôm cá hết sạch không còn một con.

       Khi đã túng thiếu như thế cha mẹ nào dám nghĩ đến cho con đi học? Ấy là chỉ nói con trai chứ con gái thời đó, không bao giờ dám mơ tưởng đến việc cắp sách đến trường. Bốn cô bạn cùng học với tôi kể trên là thuộc những gia đình rất khá giả và có tinh thần trọng sự học. Cô Kim Th. là con gái lớn thầy giáo Lục, cũng dạy chúng tôi. Cô Trần thị Nh. là con út cụ bá hộ họ Trần, còn hai cô kia gia đình có ruộng sâu trâu nái, kẻ ăn người làm rầm rập.

       Tổng số học sinh lớp tôi, cứ cho là 24-25 đi, thì 4/24, con gái mới chỉ bằng 1/6 con trai.

       Cũng có một số gia đình khá giả, dư sức cho con đi học nhưng cha mẹ, trước nhất không biết ích lợi của sự học, hai nữa họ tham công tiếc việc vì nhà nông lúc nào cũng cần thêm người. Thằng con trai ở nhà chăn trâu, chăn bò, cắt cỏ cho trâu bò ăn, lại thỉnh thoảng đỡ những việc khác, với họ, vẫn hơn là cho nó đi học chẳng biết chữ nghĩa nó có hấp thụ được chút nào không nhưng trước mắt phải nuôi một thằng cu trâu, tốn cơm gạo cho nó ăn, một năm cũng phải trả công cho nó mươi lăm thùng thóc lại vài bộ quần áo mà đã chắc gì nó coi trâu, coi bò tốt hơn thằng con nhà mình? Thôi chịu dốt một tí để cho thằng Tèo chăn trâu chắc ăn hơn. Cộng thêm với sự tính toán của cha mẹ, thằng Tèo nghe nói “phải” đi học thì sợ dúm vó lại cho đến khi bố nó bảo:”Mày khỏi đi học, Tèo ạ!” nó mới mừng như bắt được vàng.

       Tình trạng này không thấy ở dân thành phố. Các trường ở thành phố bao giờ cũng đông học sinh và hầu như 100% trẻ em thành phố đi học vì cha mẹ biết ích lợi của sự học. Những thành phố như Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Nam Ðịnh, Thái Bình v.v... hồi đó không những chỉ học sinh địa phương mà còn có nhiều học sinh các nơi khác tới trọ học. Chỉ Hà Nội mới có trường Ðại học Luật khoa, còn các trường trung học thì hầu như thành phố nào cũng có, dạy học sinh hết bậc trung học và lấy xong hai bằng Tú tài. Trường tiẻu học Pháp - Việt Trà Bắc chúng tôi học, chỉ dạy đến hết lớp Nhất (cours Supérieur) tức lớp 5 bây giờ, xong đi thi lấy bằng C.E.P.C.I. (Certificat d’Études Primaire Complémentaire Indochinois) mà người miền quê hay goi là bằng Xẹc-ti-fi-ca.

       Tuy nhiên, trước khi thi C.E.P.C.I., mấy cô cậu nhỏ hồi đó phải thi bằng Sơ học sau khi đã học xong các lớp Ðồng ấu (Enfantin), Dự bị (Préparatoire) và lớp Ba (Élémentaire) tức các lớp 1, 2, và 3 bây giờ.

(còn tiếp)

Xuân Vũ  TRẦN ÐÌNH NGỌC